काठमाडौं । नेपालको इतिहासलाई गहिरो चोट पुर्याएको नारायणहिटी राजदरबार हत्याकाण्ड २५ वर्ष पुगेको छ। वि.सं. २०५८ जेठ १९ को रातले राजा वीरेन्द्र वीर विक्रम शाहको शाहवंशको विनाश ल्यायो र आज पनि देशभर यस घटनाको स्मृति तथा समीक्षाहरू भइरहेका छन्।
त्यो रात, दरबारभित्र पारिवारिक उत्सवका बीच राजा वीरेन्द्र, रानी ऐश्वर्य, युवराज दीपेन्द्र, राजकुमार निराजन, राजकुमारी श्रुतीसहित १० सदस्यको ज्यान गयो। यो त्रासदीले न केवल सम्पूर्ण नेपाली समाजमा शोक ल्यायो, विश्वका नेपालीलाई समेत स्तब्ध बनायो।
नारायणहिटी दरबारको त्रिभुवन सदनमा पारिवारिक जमघटको परम्परा पालना भइरहेको बेला यो घटना घटेको हो। शुक्रबारको दिन, पारिवारिक भलाकुसारी र सँगालोको वातावरण अचानक बर्बरहतमा परिणत भयो। आइतबारका लागि दरबारमा दुई पटक पारिवारिक भेला हुने चलन थियो, जसलाई यो घटनाले क्रूर विराम लगाइदियो।
राति ९ बजे आसपास सैनिक पोशाकमा सजिएका युवराज दीपेन्द्र बैठक कोठामा एक्कासि प्रवेश गरी अत्याधुनिक स्वचालित हतियारबाट अन्धाधुन्ध गोली चलाएको विवरण छ। घटनाको बयान र प्रतिवेदनहरूले पनि यही कुरा पुष्टि गर्छन्।
गोली प्रहारको घटनामा राजा वीरेन्द्र, रानी ऐश्वर्य, राजकुमारी श्रुती, राजकुमार निराजन, राजाका भाइ धीरेन्द्र लगायत नौ सदस्यको मृत्यु भयो। युवराज दीपेन्द्रले आफैंसँग पनि गोली चलाएको दावी गरियो। प्रतिवेदनले उनको मृत्युको पुष्टि सैनिक अस्पतालमा भएको कोमाको अवस्थाबाट भएको उल्लेख छ।
दीपेन्द्रलाई कोमा अवस्थामै राजा घोषणा गरियो, तर जेठ २२ मा उनको पनि निधन भयो। घटनापछि आक्रोश, शोक, भ्रम र अशान्तिलाई तुषारापात गर्न तत्कालीन राजा ज्ञानेन्द्रले उच्चस्तरीय छानबिन समिति गठन गरे।
छानबिन समितिमा प्रधानन्यायाधीश केशवप्रसाद उपाध्याय र सभामुख तारानाथ रानाभाट सदस्य थिए। एक हप्ताको छानबिनपछि सार्वजनिक भएको रिपोर्टले घटनाको मुख्य कारण विवाह सम्बन्धी विवाद औंल्याएको थियो। दीपेन्द्रले देवयानी राणासँग विवाह गर्न चाहदाँ दरबारले अस्वीकार गरेको समाधानदायी तर्क दिइयो।
घटनाअघि दीपेन्द्रले मदिरा र लागूऔषध सँग मिश्रित पदार्थ सेवन गरेको पुष्टि छ। उनले एम-१६, उजी, पिस्तोल जस्ता स्वचालित हतियार प्रयोग गरी हत्या सम्पूर्ण गराएको विवरण छानबिन प्रतिवेदनले प्रस्तुत गरेको थियो।
२५ वर्षपछि पनि आम जनता छानबिन समितिको निष्कर्षप्रति सशंकित छन्। दीपेन्द्र दोषी ठहर भए तापनि जनमतमा प्रश्न र अविश्वास कायम छ। आज पनि षड्यन्त्रका तर्क र बहसले घटनाको रहस्यमय पक्षलाई उजागर गरेको छैन।
राजा वीरेन्द्रको परिवारको विनाश र ज्ञानेन्द्रको परिवार सुरक्षित रहनु घटनाको अद्यापि रहस्य बनेको छ। घटनामा मृत्युदेखि जनप्रतिनिधिसम्मका जाँच-परीक्षणले ज्ञानेन्द्र परिवारका सदस्यहरू सुरक्षित रहन सकेको तथ्यांक अझै प्रश्नको घेरामा छन्।
दीपेन्द्रको आत्महत्या सम्बन्धी ‘बायाँ हात’ को प्रसंग पनि मिडिया र जनतामा छानबिनको मुख्य विषय रह्यो। दाहिने हाते दीपेन्द्रले बायाँतर्फ गोली हाने भन्ने तथ्यले आशंका झनै बढाएको छ।
त्यस समय मुलुकमा माओवादी आन्दोलन तीव्र बनिरहेको अवस्थामा राजा वीरेन्द्रले सेना परिचालन गर्न इच्छा नदेखाउनु बाह्य तथा आन्तरिक षड्यन्त्रको आरोप उठाइएको छ। विभिन्न राजनीतिक धारहरूमा घटना सधैं विवादको विषय रह्यो।
राजतन्त्रको पतन र गणतन्त्रको स्थापनासम्म यस घटनाले नेपाललाई नयाँ मोड ल्यायो। राजा वीरेन्द्रको लोकप्रियता र उदार चरित्रपछि ज्ञानेन्द्र शाह राजा बने। ज्ञानेन्द्रको राजनैतिक हस्तक्षेपले राजतन्त्र जनताबाट झनै टाढा पुग्न पुगेको विश्लेषकहरूको भनाइ छ।
माओवादी आन्दोलनले हत्याकाण्डलाई ‘साम्राज्यवादी षड्यन्त्र’ को रूपमा व्याख्या गर्दै विद्रोह विस्तार गर्यो। दरबारको अस्थिरता र अराजकता भित्र माओवादी शक्तिकीकरणको गति तेज भयो।
२०६२–६३ को जनआन्दोलनपछि संसद दल र विद्रोही माओवादी एकैठाउँ आए। दिल्लीको १२ बुँदे समझदारीलाई आधार मान्दै ऐतिहासिक आन्दोलन सफल भयो र राजा ज्ञानेन्द्र गणतन्त्रका लागि बाध्य भए।
संविधान सभाले २४० वर्ष पुरानो शाहवंशीय राजतन्त्रको अन्त्य गरी नेपाललाई संघीय लोकतान्त्रिक गणतन्त्र घोषणा गर्यो। यस घटनाले देशको भविष्य पट्टै मोड्यो।
हत्याकाण्डसँग जोडिएका प्रश्नहरू आज पनि अनुत्तरित छन्। नारायणहिटी दरबार अहिले संग्रहालयमा परिवर्तन भएको छ, जहाँ त्रिभुवन सदनको भग्नावशेष हेर्न सकिन्छ। गणतन्त्रको स्थापनासँगै देश नयाँ युगमा प्रवेश गरे पनि घटनाको छानबिन र न्यायको खोजी अविच्छिन्न छ।
तर, २५ वर्ष बित्दा समेत घटनाको वास्तविक दोषी, गहिरो षड्यन्त्र र सत्य आँखा अगाडि खुल्न सकेको छैन। सरकार र नेताहरूले पुनः छानबिनको नारा दिन्छन्, तर ठोस कदम अझै चालेको छैन। इतिहासका पानामा जेठ १९ को रात रगतले कोरिएको क्रूर कथा स्थायी रह्यो, जसको सत्य आज पनि नारायणहिटीको पर्खालभित्र गुमनाम छ।