नेपाल प्रिमियर लिग (एनपीएल) ले क्रिकेट प्रतियोगितालाई मात्र सीमित नराखी, सातै प्रदेशका पहिचान, गौरव र सांस्कृतिक विविधतालाई एकै वृत्तमा समेटेको छ। सुदूरपश्चिम रोयल्सदेखि विराटनगर किङ्ससम्मका टिमहरूको नामले प्रदेशको परिचय मात्र हैन, स्थानीय गौरव र संस्कृति झल्काउँछन्।
क superficially देख्दा एनपीएल एक खेलकुद प्रतियोगिता जस्तो देखिए पनि, गहिरो विश्लेषण गर्दा यो सामाजिक र सांस्कृतिक परिवर्तनको बलियो माध्यम बनेको छ। अन्तर्राष्ट्रिय सफलता पाइरहेका नेपाली पुरुष र महिला क्रिकेट टिमसँगै एनपीएलले क्रिकेटको लोकप्रियता त बढाएको छ नै, संघीयता र सामाजिक समरसता अभिवृद्धिमा समेत महत्वपूर्ण योगदान पुर्याएको छ।
समाजशास्त्री सुरेश ढकालका अनुसार, एनपीएलले संघीयता र प्रदेशगत पहिचानलाई जीवन्त बनाएको छ। सुदूरपश्चिमका युवाले काठमाडौं पुगेर आफ्नै टिम सुदूरपश्चिम रोयल्सलाई समर्थन गर्न आतुर देखिन्छन्। ढकालले फोनमार्फत भने, “युवा वर्ग संघीय राजधानीमा पुगेर आफ्नै प्रदेशको टोलीलाई हौसला दिन इच्छुक छन्।”
यसपटक एनपीएल रातको समयमा समेत खेल हुने तयारीमा छ। फ्लडलाइटमा झलमल्ल त्रिवि मैदानमा टिम र खेलाडीलाई समर्थन गर्न भौगोलिक कठिनाइ पनि बाधक बनेको छैन। सुदूरपश्चिमदेखि कोशीसम्म, यहाँसम्म कि विदेशमा रहेका नेपाली क्रिकेटप्रेमीसमेत काठमाडौं आउने योजनामा छन्।
ढकालको बुझाइमा, क्रिकेट विशेषगरी एनपीएलले राष्ट्रियता बलियो बनाएको छ। यद्यपि संघीयताको अपनत्व बढाउँदा क्षेत्रीयताको जोखिम पनि देखिन्छ, तर यसले आपसी आत्मीयता सुदृढ बनाएकाले सम्भावित द्वन्द्व कम हुने तर्क उनी गर्छन्।
संघीयता भनेको राज्यका तहगत शक्ति र अधिकारको बाँडफाँड हो, जसले स्थानीयतालाई सशक्त बनाउँछ। नेपालको संविधान २०७२ यता लागू भएको संघीय प्रणालीले सात प्रदेशमा विभाजन गर्दै विविधतालाई एकताको सूत्रमा बाँध्ने प्रयत्न गरेको छ।
एनपीएलमा बागमतीबाट दुई टिम र अन्य ६ प्रदेशबाट एक-एक टिम सहभागी छन्। टिम छनोट, क्याम्प सञ्चालनदेखि खेलाडी अनुबन्धसम्म प्रदेशकै प्रतिभामा जोड दिइन्छ। ‘ट्रफी टुर’ मा प्रदेश–प्रदेशमा उत्साह देखिएको छ, जसले मैदानभित्र मात्रै होइन, बाहिरसमेत राष्ट्रिय एकताको अभ्यास भएको प्रमाण देखाउँछ।
सातै प्रदेशले एनपीएललाई आफ्नो पहिचानको रूपमा आत्मसात् गरेका छन्। प्रत्येक टिमको नाम प्रदेशको सांस्कृतिक, ऐतिहासिक र भौगोलिक विशेषतालाई प्रतिविम्बित गर्छ।
संघीयताको मर्म र उद्देश्य विविधताबीचको समावेशिता हो। एनपीएलका खेल सुरु हुँदा त्रिवि मैदानमा टिमका गीत, झण्डा र उत्साही समर्थकको हुटिङले संघीयताको वास्तविक अभ्यासलाई महसुस गराउँछ।
कुनै टिमले जित हाँसिल गर्दा त्यो केवल खेलको विजय नभई सम्पूर्ण प्रदेशको गौरवको प्रतीक बन्छ। यसरी एनपीएल ‘क्रिकेट–संघीयता मोडल’को रूपमा स्थापित भएको छ।
प्रतियोगितामा टिम, खेलाडी, स्पोन्सर मात्र नभई समर्थकमा समेत गजबको उत्साह देखिन्छ। जनकपुर बोल्ट्सका समर्थकहरूले ‘बोल्ट्स आर्मी’ नामक फेसबुक पेज चलाउँछन्। उनीहरू टिमको जित–हारमा सधैं साथ दिन्छन्, विदेशबाट पनि समर्थन आइरहेको छ। टिमको मर्चन्डाइज खरिदमा समेत ठूलो रुचि देखिन्छ।
यद्यपि, अघिल्लो सिजनमा सुदूरपश्चिम र जनकपुर समर्थकबीच विवाद भयो। समर्थक रेवती रमण भन्छन्, “समर्थनमा भावनाले बग्नु स्वाभाविक हो, तर संयमित हुन अपिल गरिएको छ।” उनले यसलाई अस्थायी र स्वाभाविक भावनात्मक प्रतिक्रिया मानेका छन्।
एनपीएलले राजनीतिक सन्देश दिन सक्ने क्षमता समेत राख्छ। प्रदेशका अधिकारी, खेलकुद संघलगायत प्रतिनिधिहरूको उपस्थिति तथा सकारात्मक प्रतिस्पर्धा संघीयता अभ्यासको बलियो पक्ष देखिन्छ।
प्रदेशले एनपीएललाई आफ्नो स्वामित्वको रूपमा लिएर टिमको जर्सी, गीत, खेलाडी चयनसमेतमा चासो देखाएका छन्। सामाजिक सञ्जालमा टिमको तुलनात्मक विश्लेषण, बहस र प्रतिस्पर्धा बढेको छ।
कुन प्रदेश बलियो, कुन कमजोर भन्ने विश्लेषण मैदानभित्र–बाहिर हुने गरेको छ। अर्थविद् रेशम थापाका अनुसार, एनपीएलले प्रदेशलाई स्वस्थ प्रतिस्पर्धामा उभ्याउँदै आर्थिक संघीयताको अभ्यासलाई जनस्तरमै पुर्याएको छ। यसले स्थानीयदेखि राष्ट्रिय अर्थतन्त्रसम्म योगदान गरेको उनको ठम्याइ छ।
एनपीएलको ‘ट्यालेन्ट हन्ट’, ‘ट्रफी टुर’ र प्रचार गतिविधिले प्रदेश–प्रदेशमा आर्थिक चहलपहल बढाएको छ। होटल, रेस्टुरेन्ट, राइड सेयरिङ, साना व्यापारीदेखि ठूला व्यवसायीसमेत एनपीएलको आर्थिक चक्रमा समेटिएका छन्।
“एनपीएलले काठमाडौंको मात्रै होइन, राष्ट्रिय भावनालाई समेत समृद्ध बनाएको छ,” थापा बताउँछन्। उनीसँगै अन्य अर्थशास्त्रीहरू एनपीएललाई संघीयताको आर्थिक आधार सुदृढ गर्ने नयाँ बजारका रूपमा हेर्छन्।
एनपीएल संघीयताको जरा मजबुत बनाउने सामाजिक अभियानको रूपमा समेत स्थापित हुँदैछ। त्रिवि मैदानमा फहरिने प्रदेशका झण्डा, दर्शकको जोश, अन्तर्राष्ट्रिय खेलाडीको उपस्थिति र आर्थिक गतिविधिले एनपीएललाई संघीय नेपालका लागि साझा फोरम बनाएको आयोजक क्यानको विश्वास छ।
एनपीएलले देखाएको छ कि संघीयता केवल प्रशासनिक संरचना होइन, भावना, पहिचान र सहभागिताको अभ्यास हो। त्यसलाई जीवन्त बनाउने मुख्य साधन बनेको छ खेलकुद, जसमा क्रिकेट सबैभन्दा प्रभावकारी देखिन्छ।
एनपीएल अहिले क्रिकेटको उत्सव मात्रै होइन, संघीयताको सशक्त अभ्यासको रूपमा स्थापित छ। दोस्रो संस्करणसम्म आइपुग्दा सफल ‘उडान’ देखिएको छ। अब आर्थिक संघीयताको पक्षमा कत्तिको सफल ‘अवतरण’ हुन्छ भन्ने भने समयसापेक्ष परीक्षण हुन बाँकी छ।